Column: Van spelen naar werken

Het is opmerkelijk hoe Marx' filosofische theorie over vervreemding (Entfremdung) kan worden toegepast op Old School RuneScape (OSRS). Marx stelde dat arbeiders onder het kapitalisme vervreemd raken van hun arbeid doordat ze repetitieve handelingen uitvoeren voor een abstract doel, zoals geld of winst, in plaats van ruimte te krijgen voor creatieve zelfontplooiing. OSRS weerspiegelt bepaalde aspecten van deze kapitalistische dynamiek in een virtuele wereld die door spelers vaak wordt omschreven als de ultieme second-job simulator. De negentiende-eeuwse filosoof biedt een verrassend perspectief om te onderzoeken op welke manieren deze vervreemding zich manifesteert in OSRS. In dit artikel bespreek ik de vier vormen van vervreemding die Marx onderscheidde en hoe ze kunnen worden toegepast op de populaire MMORPG.

Marx beschreef hoe een fabrieksarbeider een product maakt, bijvoorbeeld een luxeauto, zonder er zelf eigenaar van te zijn. Het product wordt toegeëigend door de kapitalist. Het staat daardoor tegenover de arbeider als iets vreemds, waarover hij zelf geen controle heeft. Het product is bestemd voor de kapitalistische markt, waar het wordt verhandeld. Hierdoor kan het resultaat van de arbeid steeds verder los komen te staan van de arbeider die het heeft voortgebracht.

Dit zien we ook terug in OSRS, waar spelers soms dagenlang grondstoffen verzamelen, bijvoorbeeld door vissen te vangen, om die vervolgens niet zelf te gebruiken. Vaak verkopen ze deze grondstoffen rechtstreeks aan andere spelers via de Grand Exchange, de ultieme virtuele vrije markt, om ze om te zetten in een abstracte vorm van valuta: gold pieces (GP).

De voorwerpen die spelers verzamelen, verliezen hierdoor soms hun gebruikswaarde voor henzelf en worden voornamelijk beoordeeld op hun ruilwaarde: het aantal coins dat ze kunnen opleveren. De speler raakt zo als het ware losgekoppeld van de voorwerpen die zijn virtuele personage produceert of verzamelt. Het gaat niet langer om wat hij met die voorwerpen kan doen, maar om hoeveel ze waard zijn.

Een interessant contrast hiermee is de Ironman-modus. Spelers in deze modus kunnen geen gebruikmaken van de Grand Exchange om hun voortgang te vergemakkelijken en moeten veel meer zelf verzamelen en vervaardigen. Hierdoor krijgen grondstoffen en voorwerpen een andere betekenis: ze zijn niet uitsluitend middelen om rijkdom te vergaren, maar ook noodzakelijk om persoonlijke doelen te bereiken.

Een tweede aspect van vervreemding is de vervreemding van de arbeidshandeling zelf. Volgens Marx wordt arbeid onder vervreemde omstandigheden niet langer ervaren als een creatieve uiting van de mens, maar als een mechanische, repetitieve en opgelegde activiteit. De arbeider voelt zich pas vrij wanneer hij niet werkt, bijvoorbeeld wanneer hij eet, drinkt of slaapt. Tijdens het werk voelt hij zich daarentegen niet zichzelf, maar wordt hij gereduceerd tot een instrument van de productie.

Dit aspect staat centraal in het ontwerp van OSRS. Vrijwel iedere vaardigheid vereist herhaling, soms tot vervelens toe. Ervaringspunten (XP) worden verzameld door handelingen steeds opnieuw uit te voeren, terwijl hogere levels doorgaans steeds meer ervaring vereisen. Dit vormt de kern van de zogenaamde grind.

Spelers brengen uren door met het aanklikken van dezelfde objecten om bijvoorbeeld Agility, Runecrafting of Mining te trainen. Het kan gaan om bijzonder mechanische en repetitieve handelingen, waarbij weinig ruimte overblijft voor variatie. Spelers omschrijven zulke activiteiten soms als mind-numbing of klagen dat ze voelen als no XP waste: iedere verloren minuut is een gemiste kans om vooruitgang te boeken.

De speler is dan niet zozeer creatief bezig, maar voert een vast patroon van handelingen uit om een vooraf bepaald resultaat te behalen. Het spel dreigt de speler te reduceren tot een verlengstuk van de computer: iemand die steeds dezelfde handelingen herhaalt om een getal op het scherm te zien stijgen.

Uiteraard is er geen sprake van letterlijke dwang. De speler kan op elk moment stoppen. Dit brengt ons bij een interessante paradox, waarop ik later in het artikel terugkom.

Marx beschouwde mensen als wezens die zich juist door vrije, bewuste en creatieve activiteiten kunnen ontplooien. Wanneer arbeid uitsluitend bestaat uit monotone, repetitieve en geestdodende handelingen, wordt het moeilijker om die menselijke mogelijkheden tot uiting te brengen. Mensen zijn immers meer dan instrumenten die voortdurend een bepaald resultaat moeten produceren.

In OSRS kan de nadruk op efficiëntie ervoor zorgen dat creativiteit en autonomie naar de achtergrond verdwijnen. De zogenaamde efficiëntiecultuur moedigt spelers aan om de meest optimale route te kiezen om zo snel mogelijk een level te behalen of een bepaalde drop te bemachtigen.

De vraag is dan niet langer welke activiteiten de speler het leukst vindt, maar welke methode de meeste vooruitgang oplevert. Spelers kunnen hierdoor hun eigen speelstijl ondergeschikt maken aan berekeningen over XP per uur, optimale routes en de snelste manieren om doelen te bereiken.

Dit zien we ook terug in de bot-cultuur waarmee OSRS al sinds zijn beginjaren wordt geconfronteerd. Bots zijn programma's die bepaalde handelingen automatisch uitvoeren en zo delen van de gameplay overnemen. Dat zulke programma's repetitieve taken kunnen uitvoeren die normaal door menselijke spelers worden verricht, illustreert hoe sterk sommige activiteiten in OSRS op mechanische arbeid kunnen lijken.

Dit betekent uiteraard niet dat alle gameplay in OSRS onmenselijk of oncreatief is. Het spel bevat ook complexe uitdagingen, strategische keuzes en mogelijkheden voor persoonlijke expressie. Toch roept de aanwezigheid van bots een interessante vraag op: als een computerprogramma een activiteit vrijwel volledig kan overnemen, hoeveel ruimte laat die activiteit dan nog voor menselijke creativiteit?

Een laatste aspect van vervreemding is de vervreemding van de medemens. Volgens Marx kan het kapitalisme ervoor zorgen dat arbeiders elkaar niet uitsluitend als medemensen zien, maar ook als concurrenten die strijden om banen, middelen en economische kansen.

OSRS is een MMORPG: een online wereld waarin duizenden spelers naast en met elkaar bestaan. Handel, clans, groepsactiviteiten en gezamenlijke uitdagingen vormen een belangrijk onderdeel van de spelervaring. Toch betekent de aanwezigheid van andere spelers niet automatisch dat er sprake is van sterke sociale verbondenheid.

Wanneer persoonlijke vooruitgang centraal staat, kunnen andere spelers vooral worden gezien als concurrenten, handelspartners of hulpmiddelen om een doel sneller te bereiken. De virtuele wereld wordt dan niet in de eerste plaats een plek om samen avonturen te beleven, maar een omgeving waarin iedereen zijn eigen vooruitgang probeert te optimaliseren.

Opnieuw vormt de Grand Exchange een interessant voorbeeld. Hoewel deze marktplaats spelers met elkaar verbindt via handel, kan de interactie er grotendeels worden teruggebracht tot prijzen, marges en efficiëntie. Andere spelers verschijnen dan vooral als kopers of verkopers, terwijl de economische transactie belangrijker wordt dan het sociale contact.

Ook de Ironman-modus is vanuit dit perspectief interessant. Hoewel Ironman-spelers nog steeds deel uitmaken van de online wereld en sociale interactie niet volledig uitgesloten is, moeten ze hun voortgang grotendeels zelfstandig realiseren. De nadruk ligt daardoor sterker op individuele prestaties dan op het uitwisselen van grondstoffen via de markt.

Toch zou het verkeerd zijn om OSRS uitsluitend als een individualistische wereld te beschouwen. Clans, vriendschappen en groepsactiviteiten kunnen juist sterke sociale banden creëren. De game biedt dus zowel mogelijkheden voor vervreemding als voor verbondenheid. De vraag is vooral welke rol de speler aan anderen toekent: zijn ze medespelers met wie hij ervaringen deelt of worden ze voornamelijk middelen om zijn eigen doelen te bereiken?

Er bestaat echter een centrale paradox waarmee de vergelijking tussen Marx' theorie en OSRS rekening moet houden: vrijwilligheid.

In de negentiende eeuw, en in zekere mate ook vandaag, zijn arbeiders voor hun levensonderhoud afhankelijk van de verkoop van hun arbeidskracht. In OSRS kiezen spelers er daarentegen zelf voor om urenlang repetitieve activiteiten uit te voeren. Sterker nog, ze betalen Jagex, de ontwikkelaar van RuneScape, maandelijks abonnementsgeld om toegang te krijgen tot de volledige spelervaring.

Waarom doen ze dat? OSRS biedt iets wat in de echte wereld niet altijd vanzelfsprekend is: een relatief voorspelbare relatie tussen inspanning en beloning. In het echte leven kun je jarenlang hard werken zonder promotie te krijgen of je doelen te bereiken. In OSRS weet je doorgaans dat voldoende ervaring verzamelen je uiteindelijk naar het volgende level brengt. Wie bijvoorbeeld level 99 wil behalen, kan de benodigde hoeveelheid ervaring berekenen en zijn vooruitgang nauwkeurig opvolgen.

Niet alle beloningen zijn gegarandeerd, want bepaalde drops zijn afhankelijk van willekeur. Toch biedt het spel duidelijke systemen waarmee spelers hun vooruitgang kunnen meten en hun inspanningen aan concrete doelen kunnen koppelen.

Juist die voorspelbaarheid kan de grind aantrekkelijk maken. Waar inspanningen in het echte leven niet altijd tot zichtbare resultaten leiden, geeft OSRS spelers voortdurend feedback over hun vooruitgang. Elk level, elke voltooide quest en iedere zeldzame drop kan aanvoelen als een tastbare beloning voor de geïnvesteerde tijd.

De vergelijking tussen Marx' theorie van vervreemding en OSRS laat zien hoe gemakkelijk plezier en productiviteit in elkaar kunnen overlopen. De game beloont herhaling, maakt vooruitgang meetbaar en biedt doelen die honderden uren kunnen vergen. Dat kan voldoening geven, maar ook leiden tot een speelstijl waarin de activiteit zelf steeds minder belangrijk wordt.

Daarom pleit ik ervoor om OSRS te spelen op een manier die bij jezelf past, in plaats van voortdurend de meest efficiënte route te volgen, andere spelers uit het oog te verliezen of alles uitsluitend in termen van winst en vooruitgang te bekijken. Soms is het beter om bewust voor een minder efficiënte methode te kiezen, gewoon omdat je die leuker vindt.

Mijn deelname aan een clan helpt mij daarbij. Door samen te spelen, ervaringen te delen en plezier te beleven aan de interactie met anderen, wordt OSRS meer dan een eindeloze reeks doelen die ik moet afwerken. Het herinnert me eraan dat een game in de eerste plaats iets is om van te genieten.

Misschien ligt daar wel het belangrijkste onderscheid tussen spelen en werken: niet in de hoeveelheid tijd die we investeren, maar in de vrijheid die we ervaren om zelf te bepalen wat die tijd voor ons betekent.